Terwijl in de achterkamertjes op het Binnenhof Rutte, Verhagen en Wilders een geheel nieuwe invulling geven aan de verzorgingsstaat, wordt in de catacomben pas echt de bijl in de sociale heilstaat gezet.

Een aantal Nederlandse pensioenfondsen moet de pensioenen verlagen. Dat wordt eufemistisch ‘afstempelen’ genoemd, maar het is keihard minder euro’s op de bankrekening. Hoewel eufemistisch, ‘ eraf ‘ is precies wat er gaat gebeuren en stempelen deden we ook in crisisjaren van de vorige eeuw. Voor sommige pensionado’s doemt dat angstbeeld op. Daar gaat de droom van dat pittoreske 2e huis in Toscane. En verkoop van het 1e huis tegen de vraagprijs lijkt ook al een fata morgana. Dat wordt het ‘Zwitserleven’ gevoel in Bakkum.

De kamer schiet direct in de stressstand en komt nota bene terug van reces. Vooral SP’er Ulenbelt, van de partij die helemaal niets wil veranderen en graag leeft als in ‘Alice in Wonderland’, was er als de kippen bij om het grootkapitaal de schuld te geven. Even voor de duidelijkheid. We praten hier niet over het collectieve pensioen, de AOW, die uit de belastingmiddelen wordt betaald en waar iedereen recht op heeft, maar over het zogenaamd aanvullende pensioen, waarvoor mensen zelf vrijwillig gedwongen sparen. In het geharnasde jargon van de koepelorganisaties praten we over ‘pijler 2′. Het is een erfenis uit het na-oorlogse corporatistisch Nederland, waarin overheid, werkgevers en vakbonden, vonden dat mensen verplicht moesten worden samen te zorgen voor de ‘oude dag’. Zo Ulenbelt, jullie zaten dus zelf in de besturen, ai, dat wordt socialistische broedermoord.

Het bekende Nederlandse gezelschapsspel ‘zondebokken zoeken’ begon direct en de beschuldigende vinger ging naar de besturen van de fondsen. Lees verder

Van Lanschot Bankiers, de bank voor de -ik-heb-ook-heus-geld-hoor rijke Nederlanders, gaat klanten met ‘slechts’ 250.000 euro op de giro (het verhypothecairde miljoenenhuis telt dus niet mee) wegjagen of het onrendabelen vermogensbeheer voorschotelen. Dat betekent plaatsnemen achter een anoniem computerscherm en online zien dat voor ‘nummer 126329′ de computers weer wat beleggingsfondsjes hebben gekocht. Wel natuurlijk elk jaar, naast de niet onaanzienlijke aan-en verkoopkosten, 1% van het vermogen aftikken; de bonussen moeten tenslotte wel betaald worden. En garanties over het te betalen rendement gelden tot aan de voordeur. Dat is even schrikken voor al die mensen die expres de enveloppe van de sjieke Bossche Bank een paar dagen op de deurmat lieten liggen zodat alle buren het konden zien. Lees verder

ABN AMRO is diep in de rode cijfers gedoken. Het halfjaarverlies komt uit op 1 miljard. Voor ingewijden, en lezers van dit blog, komt dit niet als een verrassing (zie hier:  http://bank.blog.nl/fortis/2010/05/15/ook-minister-van-financien-weet-het-nu-abn-amro-gaat-groot-verlies-opleveren. De overbodige en op verkeerde gronden doorgevoerde fusie tussen ABN AMRO en Fortis gaat de belastingbetaler veel geld kosten.

Het is een overbodige fusie want Nederland zit nu juist op meer concurrentie te wachten in plaats van concentratie. Zie de discussie over de hoogte van de spaarrente en hypotheekrente. Nederland kent veel te weinig banken, waardoor bijv. RABO vrij spel heeft (zie het RECORD resultaat dat RABO heeft gehaald, o.a. als gevolg van de hogere marge).

De fusie is ook op verkeerde gronden doorgevoerd. Met onder invloed van de megalomane Wellink, die zijn eigen DNB graag belangrijker wil laten worden en dat kan blijkbaar alleen met ‘grote’ banken, is de fusie doorgedrukt. Gelooft u het niet? Lees dan dit blog nog maar eens na: http://bank.blog.nl/fortis/2009/08/07/fortis-bank-nederland-heeft-geen-recht-van-spreken.

In het persbericht weet de bank het weer leuk te draaien. Onderliggend draait de bank goed. Zonder eenmalige lasten zou de bank een winst hebben gemaakt van 325 miljoen. Dat zal zeker waar zijn, maar ondertussen kan de eigenaar van de bank, dat zijn wij, dat miljard wel afboeken van het eigen vermogen.

En, moeten we nu een gat in de lucht springen met dat bedrag van 325 miljoen. Laten we even extrapoleren en ervan uitgaan dat ABN AMRO op jaarbasis dan 650 miljoen verdiend. Volgens Zalm komt er geen ‘double dip’, maar is er geen sprake van uitbundige groei. De winstverwachtingen zijn dus niet riant. Daar komen de ‘gouden handdrukken’ (sommige zullen van koper zijn) van circa 6.000 mensen nog bovenop. Maar wie weet gaat de bank 1 miljard per jaar verdienen. Met een K/W van 10 (maar dit is veel te veel, zie ING) zal de waarde van ABN AMRO ongeveer 10 miljard zijn. Dat is nog altijd niet de 20 miljard waarover gesproken wordt (en bij 20 miljard moet de belastingbetaler ook al flink bijlappen). Natuurlijk, de verzekeraar ASR moet nog worden verkocht. Geen idee wat dat gaat opbrengen, maar pensioenverzekeraars hebben het niet gemakkelijk….

De waarde van 10 miljard is overigens de waarde die minister de Jager aan de bank toekent. Het lijkt erop dat de Jager een realist is en de huid niet verkoopt voordat de beer geschoten is.

Een zeer nuttige en goede aanvulling op mijn blog over de pensieonfondscrisis. Frits Bosch heeft kennis van zaken en geeft aan waar het is misgegaan. De besturen van de fondsen zijn niet capabel genoeg geweest, niet wat betreft het beleggingsbeleid, maar ook niet wat betreft de inschatting van de noodzakelijke reserves. Zij hebben geen rechte rug gehad naar de bedrijven en werknemers toe. Dat ligt natuurlijk lastig, want werkgevers en werknemers zijn de baas, maar de kern van ons goede systeem ligt nu juist in de onafhankelijkheid van de pensioenfondsen. Lezen!!!

Miljarden uit potten voor pensioenen gehaald

Frits Bosch

De malaise bij pensioenfondsen had voorkomen kunnen worden bij beter beleid van overheid en toezichthouder. De gecumuleerde performance van Nederlandse pensioenfondsen in de jaren ’90 bedroeg een riante 285%. Buffers en dekkingsgraden hadden zo hoog kunnen oplopen, dat iedere storm op financiële markten gemakkelijk getrotseerd had kunnen worden.
De gemiddelde dekkingsraad bedroeg 230 in 1990 en had tot ver boven 350 kunnen oplopen, maar daalde naar 198 eind 1999. Volgens mijn berekening zijn pensioenfondsen in de jaren ’90 voor € 212 mrd ‘geplunderd’. Wat men ‘overschotten’ noemde werd teruggestort naar de sponsor en bovendien moest gedwongen premiereductie worden toegestaan. Er was toen een negatief saldo tussen premies en uitkeringen van € 31 mrd. Deze druk kwam niet alleen van bedrijven die de premies moesten betalen, maar ook van de overheid die dreigde met het wegbelasten van de pensioenreserves via de Brede Herwaardering.
Reserves vloeiden terug naar sponsors en werknemers kregen verbeterde regelingen en lagere of geen premiebijdragen. Vut-regelingen werden vervangen door kapitaalgedekte pensioenen. Werknemers konden met 62 jaar al de norm van 70% van het laatstverdiende loon bereiken. Als besloten werd langer door te werken, werd een niveau boven 100% van het laatstverdiende loon gerealiseerd. Er is potverteerd, waardoor de fondsen nu onvoldoende vet op de botten hebben. Er is in de jaren ’90, ultiem sterke beursjaren, onverantwoord huisgehouden met pensioenreserves. Overheid en toezichthouder hebben de plundering geëntameerd en zijn daarom medeverantwoordelijk.
DNB stelt dat pensioenfondsen te veel risico hebben genomen in hun beleggingsbeleid. Dat is juist, maar de oorzaak daarvan ligt niet primair bij fondsbestuurders. De toezichthouder dacht in de jaren ’90 dat rendementen van aandelen op lange termijn de dekkingsgraad overeind zouden houden en had er geen bezwaar tegen dat de beleggingsmix voor de helft uit aandelen bestond. Pensioenbestuurders zijn foutief geadviseerd door zogenaamde Asset-Liability Managementstudies, die op basis van de toen hoge rendementen een steeds hoger percentage aandelen voorschreven. Deze destructieve studies vonden plaats op instigatie van de toezichthouder.
Pensioenfondsen zijn een soort bedrijf, met pensioen als product. Start met het weer gezond maken van balansen en verlies-en winstrekeningen. En laat ieder fonds bezien wat de mogelijkheden en risicotoleranties zijn.

Frits Bosch is eigenaar van Bureau Bosch en auteur van ‘Risico als obsessie, het beleggingsbeleid van pensioenfondsen’.

Het veel geroemde Nederlandse pensioensysteem kraakt in zijn voegen. Voor het eerst is er nu sprake van dat de nominale pensioenen zullen gaan dalen, terwijl we tot voor kort nog spraken van indexering van de pensioen voor de inflatie. Dat is wel even schrikken.

Het Nederlandse pensioensysteem is ondanks deze tegenvallers in de kern een goed systeem. Er is heel veel voor te zeggen om (1) op zeer jonge leeftijd te gaan sparen voor het pensioen en (2) een zekere mate van collectiviteit in te bouwen. Gezien de zeer lange opbouwperiode is solidariteit tussen generaties een logisch concept.

De schaduwzijden van het systeem komen nu echter boven water en structurele maatregelen moeten worden genomen zonder het kind met het badwater weg te gooien.

Het Nederlandse systeem is gebaseerd op gedwongen besparingen en solidariteit. Veel werknemers zijn verplicht om deel te nemen in een pensioenfonds, dat kan zijn een ondernemings- of een bedrijfspensioenfonds. En dat gebeurt op grote schaal. Staat er voor circa 340 miljard aan vrije besparingen op bankrekeningen, er is maar liefst 861 miljard aan gedwongen pensioengeld opzij gezet. Door het gedwongen karakter hebben werknemers weinig interesse in de wijze waarop het geld wordt belegd (soms had je ook nauwelijks recht van spreken als de werkgever het pensioen 100% betaalt voor de werknemer, zoals in de financiele wereld het geval was).

Het gedwongen karakter en de solidariteit paste goed in de na-oorlogse tijdsgeest. De werkgevers wisten wat goed was voor de werknemers. In ruil voor deze wat slaafse houding staat dat werknemers een bijna blind geloof hadden dat de pensioenaanspraken zouden worden nagekomen. Die houding is veranderd. Consumenten zijn veel mondiger geworden en eisen inzicht in het pensioen dat veel meer dan vroeger nu als een deel van het ‘beschikbare vermogen’ wordt gezien. Consumenten zijn veel meer zelf gaan sparen en beleggen en vragen zich af waarom het pensioen via gedwongen besparingen zou moeten plaatsvinden.

De zeggenschap over het pensioen is ook vreemd geregeld. Over het algemeen hebben de pensioenontvangers nauwelijks zeggenschap, terwijl deze groep wel betaald heeft. De betalende groep is wat betreft belangen erg verdeeld. Jonge werknemers betalen als gevolg van het solidariteitsbeginsel nominaal een relatief laag bedrag en zien op het pensioenoverzicht een relatief lage opbouw, terwijl oudere werknemers een tegenovergesteld beeld geven.

Dit gaf ruimte aan pensioenbesturen om volledig hun eigen gang te gaan en het besturen van een pensioenfonds als een leuke bijbaan te beschouwen. Kennis van zaken, met name kennis van beleggen en asset/liability management, werd niet als een eerste vereiste gezien. De wat paternalitische houding van de pensioenbestuurders komt goed tot uiting in de bijdrage van de directeur van pensioenfonds Zorg & Welzijn; zie bijgaand blog: http://bank.blog.nl/pensioenfondsen/2010/07/09/pensioenfonds-zorgwelzijn-wij-van-wc-eend-adviseren.

De geringe kennis van de bestuurders op gebied van beleggen gaf ruimte aan vermogensbeheerders om flink uit de ruif te eten. Onze pensioenfondsen argumenteren dat juist het Nederlands systeem goedkoop is, ik betwijfel dat in hoge mate, het feit dat de Nederlandse fondsen relatief weinig beleggen in de goedkope indexfondsen (dan heb je een duur Goldman Sachs helemaal niet nodig) spreekt boekdelen. Ik ben ook zeer sceptisch over het inschakelen van veel buitenlandse beheerders. Bewijzen kan ik niet (dat weet u dat), maar ik vermoed dat het ego-verhogend is voor pensioenbeheerders om te kunnen schermen met Morgan Stanley en Goldman en de buitenlandse reizen zullen ook een incentive zijn geweest.

De solidariteit tussen generaties is een goede zaak, maar kent zijn grenzen. Hier speelt ook een belangrijke rol dat werknemers niet meer hun hele leven werken bij een bedrijf of sector. De vruchten van de solidariteit zijn dan steeds minder zichtbaar.

Wat te doen? Een paar aanbevelingen:

1. gedwongen sparen is niet slecht, maar bouw daar een minimum pensioen mee op: geef werknemers de vrijheid om ook in eigen beheer een pensioen op te bouwen (zie ook blog van Schaberg: http://bank.blog.nl/pensioenfondsen/2010/06/27/uitstekende-column-van-schaberg-in-nrc-over-vrijheid-in-opbouwen-pensioen); in eigen beheer kan overigens voor deel onder de vleugels van het pensioenfonds plaatsvinden.

2. maak duidelijk welk deel van het pensioen ‘defined benefit’ is en welk deel ‘defined contribution’ is

3. solidariteit tussen generaties is een goed uitgangspunt, maar ook hier voor een basisbedrag en geef alle partijen de kans mee te praten

4. zorg ervoor dat het pensioenoverzicht begrijpelijk wordt, waarbij ook aangegeven wordt wat het risico is dat wordt gelopen

5. geef werknemers zelfs in het basispensioen de mogelijkheid een keuze te maken tussen rendement en risico

6. zorg ervoor dat er voldoende deskundigheid in pensioenfondsen komt om tegenwicht te geven aan de vermogensbeheerders

7. geef werknemers educatie over pensioenen en de wijze waarop een pensioenfonds moet werken

8. creeer echt goed toezicht waar consumenten vertrouwen in hebben

toevoeging:

Marcel Tak schrijft vandaag op IEX nog een punt wat ik vergeten was, nl:

9. pas boekhoudregels aan: zorg ervoor dat LANGlopende verplichtingen niet gedekt hoeven te worden door KORTlopende bezittingen (dit punt is ook al door ex topman van Aegon, Streppel, voor Commissie de Wit naar voren gebracht

Je wordt soms op je wenken bediend. Schreef ik gisteren nog dat alleen meer concurrentie de hypotheektarieven kan verlagen (zie hier), de Vereniging Eigen huis slaat dan ook de plank echt mis met haar persbericht dat de NMA in actie moet komen tegen te hoge hypotheektarieven, hoewel de NVB zich ook weer belachelijk maakt door er op te wijzen dat er ‘tientallen’ aanbieders van hypotheken op de markt zijn (die samen niet meer dan zeg eens 10% hebben), gisteren maakte ING bekend tijdens de persconferentie dat het plan uit 2001 (zie hier) om de Westland Utrecht Hypotheek bank te verzelfstandigen gaat doorzetten, weliswaar onder druk van de Europese Commissie, maar toch.

De ‘nieuwe’ bank, naast WUH worden er nog wat bedrijven uit de ING stal er in onder gebracht, zal de 5e consumentenbank van Nederland worden met een marktaandeel van 6% (700 medewerkers) op de hypotheekmarkt. Volgens Hommen zal de bank voluit mogen concurreren met de ING Bank, hoewel ING de nieuwe bank 2 jaar zal voorzien van financieringsmiddelen.

Dat is een goede zaak. Er is echter nog wel een ‘maar’. Hommen wilde geen naam geven aan de nieuwe bank, omdat de kans vrij groot is dat de nieuwe bank wordt verkocht. Tsja, en dan is het maar de vraag aan wie. Want als de koper een andere Nederlandse bank is (of BNP Paribas, die zeer dominant is in Nederland onder andere namen), dan zullen de concurrentieverhoudingen nog niet verbeteren.

Gisteren maakte Van Lanschot haar halfjaarcijfers bekend en dat is voor CEO Deckers altijd aanleiding om een analyse op het bankieren los te laten. Dat is interessant, want Deckers is een van de weinige bankiers die tenminste tracht iets zinvols te zeggen over het bankbedrijf in algemene zin en de spaar/hypotheekmarkt in het bijzonder.

Even het geheugen opfrissen. Vorig jaar stelde Deckers dat de spaarrentes en het verlengde de hypotheektarieven in Nederland te hoog waren omdat de door de Staat gesteunde banken niet-marktconforme tarieven zouden afgeven (zie mijn blog: http://bank.blog.nl/abn-amro/2009/08/12/heeft-deckers-topman-van-lanschot-een-punt). Deckers bezigde stoere taal en zou het aankaarten bij de Europese Commissie en kamervragen (Tang, PVDA) werden gesteld. Het lag dus zeker niet aan Van Lanschot en haar (in mijn ogen) zwalkende beleid.

Deze keer heeft Deckers een andere verklaring, die naar mijn mening veel dichter bij de waarheid ligt. In Nederland zijn de banken bij de financiering van hypotheken afhankelijk van de spaarmarkt (zie ook de visie van Ministerie van Financien in reactie op de kamervragen: http://bank.blog.nl/bankieren-algemeen/2009/08/12/deckers-en-de-te-hoge-spaarrentes-deel-2) en meer dan in het buitenland is de markt voor vrije besparingen veel kleiner dan in de ons omringende landen. Nederland spaart nu eenmaal vooral via gedwongen pensioeninleg.

Gevolg is dat de hypotheekschuld van 620 miljard slechts wordt gedekt door 333 miljard aan bancair spaargeld. Banken zullen dus moeten vechten voor spaargeld en dat heeft een opstuwende werking op de tarieven. Maar dit is wel een uitvloeisel van beleid. De banken en dus ook Van Lanschot willen graag geld verdienen en dan is de hypotheekmarkt een aantrekkelijk alternatief. Van Lanschot kan echter ook minder hypotheken verstrekken en daarmee haar afhankelijkheid van de spaarmarkt verminderen.

Daarnaast heeft Deckers met Robein Leven een mooi alternatief in handen. Robein beweegt zich immers op de markt van gedwongen besparingen. Maar bij de (gedwongen) acquisitie van Robein zei Deckers dat Robein geen kernactiviteit is en weer verkocht kan worden. Tsja, wat wil Van Lanschot nu precies?

Vandaag is bekend geworden dat de banken veel geld hebben verdiend aan het ophogen van de marges bij hypotheken. De algemene teneur is dat dit eigenlijk niet zou mogen kunnen. Ik ben het daar niet mee eens.

Los van het feit dat je verontwaardigd kan zijn dat banken veel te goedkoop bij de Europese Centrale banken kunnen lezen (dat is een beslissing van overheden), zijn banken ook gewone ondernemingen. En gewone ondernemingen zijn helemaal niet verplicht om een lagere inkoopprijs door te geven aan de consument. Ik denk dat Unilever dat ook niet doet.

Het echte probleem zit dan ook niet bij individuele banken, maar in de wijze waarop de bedrijfstak is georganiseerd. En dan doel ik op het volkomen gebrek aan concurrentie in de retailbusiness. Dat beleid is gesanctioneerd door DNB (het is met zoveel woorden door Wellink gezegd).

In de bedrijfstak waarin Unilever werkt is sprake van concurrentie en dan zal Unilever haar lagere inkoopprijzen doorgeven aan de consument om marktaandeel te veroveren. Banken weten dat zij dat niet hoeven te doen, want onder leiding van DNB zijn de gelederen gesloten en nieuwkomers krijgen geen voet aan de grond.