Stel dat Biesheuvel van de lobbyclub MKB-Nederland in de krant laat zetten: “koop niet bij de kleine kruidenier, ga lekker naar AH” of dat van Boxtel van de lobbyclub De Groene zaak verkondigt “dat het tijd wordt om weer lekker milieuverkwistend te gaan werken”, ik vermoed dat u denkt dat ik nu toch echt een bril bij ‘Specsavers’ moet gaan kopen. Maar het ondenkbare is denkbaar, want de baas van de bancaire lobbyclub NVB, Boele Staal, zegt dat wij geen producten meer van de banken moeten kopen. Met zulke vrienden hebben je geen vijand meer nodig, zullen ze in het ‘bankbashingkamp’ denken.

Volgens Staal zijn wij verslaafd aan bankkrediet en moeten wij afkicken: Boele Staal in de rol van Keith Bakker. Je moet wel durven zeg. In een bankenlandschap met 3,1 banken, die 95% van alle hypotheken en spaargelden bezitten en waarschijnlijk 100% van alle MKB-kredieten, zeggen dat we maar elders krediet moeten gaan zoeken. Ik ben zeer benieuwd waar Staal denkt dat kleine bedrijven naar toe moeten. De banken hebben er namelijk ook niets aan gedaan om een fatsoenlijke aandelen-of obligatiemarkt voor kleine bedrijven te faciliteren. Kijk maar eens naar Alternext Nederland. Twee (2) bedrijven genoteerd en wat voor bedrijven. Een uitzendbureau en een handelsbedrijf. Echt, de ‘crème de la crème’ van het MBK. Staal zou eens naar Duitsland moeten kijken, niet voor niets ligt de groei daar veel hoger. Nederland is verworden tot een renteniersland, waar risico nemen een vies woord is geworden en geld willen verdienen ‘a thing of the past’. Behalve natuurlijk als je werkt in semi-overheidsbesdrijven (zie hier en hier).

Maar Staal wil natuurlijk ook niet dat we naar de ‘schaduwbanken’ gaan. Nee,  de lobbyclub heeft daar ook weer problemen mee, u weet wel ‘level playing field’. Als de ‘echte’ banken zich aan allerlei regeltjes moeten houden, dan ook de schaduwbanken. Waar hebben we het eigenlijk over? Geen kleine markt! Het is een diverse club, waaronder gerekend worden pensioenfondsen (Europa wil strengere regels, maar daar is de lobbyclub van de pensioenfondsen weer tegen met steun van CDA-man Omzigt, die ook stoer bankbonussen gaat aanpakken), verzekeringsmaatschappijen, allerlei vehicles van banken (waar vaak hypotheken in zitten), crowdfunding, private equity en, daar zijn ze hoor, hedge funds.

Hedge funds, een gemakkelijke groep om op te schieten. Wie herinnert zich niet de uitspraak van CDA-man Wijn (nu lid RvB ABN AMRO, doet o.a iets in derivatenhandel) dat hedge funds ‘sprinkhanen’ zijn. Nu zijn ze er in alle soorten en maten, dus goede en slechte. Gemeen hebben ze dat het fondsen zijn die actief op de beurs zijn. En als deze fondsen worden aangeboden aan particuliere beleggers, dan is het terecht dat er regelgeving en toezicht komt. Deze week heeft CDA-Minister de Jager een 40-actiepuntenplan ingediend en nummer 25 gaat over meer toezicht op hedgefunds.

De Jager is helaas in zijn bewoordingen zeer ongenuanceerd en beledigend. Het is 1 ding om hedgefunds te betitelen als ‘beursspeculanten’ (zonder een definitie te geven), in de begeleidende brief gaat hij echter over de schreef. Het is ronduit schandalig om in een officiële brief een zeer diverse beroepsgroep te omschrijven als ‘de snelle jongens en meisjes’. Zegt hij het ook tegen het Agentschap? Hier een video-impressie van de snelle jongens en meisjes in de dealingroom. En dan de brief besluiten dat de sector haar morele gezag terug moet krijgen. Ja, de Jager, dit soort uitspraken gaan daar echt bij helpen.

De Jager, nu superspeculant in Griekse leningen, zal het na pensionering goed doen als koetsier op de diligence.

De Parlementaire Enquête Financieel Stelsel heeft haar conclusies getrokken. In een vuistdik rapport heeft de commissie de Wit de crisismaatregelen van de overheid geanalyseerd en beoordeeld. De Wit gaf een persconferentie en als een echte ‘headsman’ hakte hij de kop van ex-Minister van Financiën Wouter Bos af. Volgens de Wit zou Bos ‘grote fouten’ hebben gemaakt. Irrgang van de SP zei bij Pauw & Witteman dat als Bos nog in functie was geweest, hij een motie van wantrouwen had ingediend. Terecht? Dacht het niet.

In de samenvatting van 60 pagina’s komt het begrip ‘grote fouten’ slechts 1 keer voor en dan wel in  de context dat alle betrokkenen fouten hebben gemaakt. Tijd voor een objectieve analyse.

De Wit vindt vooral dat Bos steken heeft laten vallen in de communicatie met de Kamer (nl.: onvolledig en te laat). Daar is wat voor te zeggen. Ik laat het echter aan de parlementaire bloggers over om de politieke consequenties te duiden. Ik las het rapport als financieel commentator én belastingbetaler.

Belangrijkste verwijt? Bos heeft te veel betaald voor Fortis/ABN AMRO. Ik ben het met de commissie eens dat het een riante prijs is geweest. Maar had Bos een keuze? Voorop stond dat een faillissement van ABN AMRO een complete chaos (destijds,vlak na failliet Lehman) had gegeven. De Belgen moesten akkoord gaan. Dat is lastig onderhandelen. Bos was niet op de hoogte van een gat in het eigen vermogen van 5 miljard. Klopt, maar de schuld daarvoor ligt bij DNB en de peperdure adviseurs Lazard. De Wit is vooral keihard over de informatievoorziening van en binnen DNB (hier en hier). Wellink heeft zich onvoldoende betrokken getoond.

Bovendien is het wel heel gemakkelijk van de commissie om te praten over de werkelijke waarde van ABN AMRO. Bos had slechts enkele dagen. De commissie had maanden de tijd en vele experts tot haar beschikking en zelfs dan is de echte waarde in het rapport niet boven tafel gekomen. Hindsight noemt men dat.

En dan de ING-case. In het rapport staan niet Bos of het Ministerie van Financiën het beklaagdenbankje, maar eerst en vooral de directie van ING en vervolgens DNB. En terecht, Bos werd geconfronteerd met een ING die eerst als jager Fortis/ABN AMRO zou overnemen en een weekje later als prooi staatssteun aanvroeg. DNB als toezichthouder heeft dat allemaal niet zien aankomen, moeten dan de ambtenaren van Financiën het wél weten? De commissie doet in het rapport de zeer principiële ruzie tussen Financiën en DNB veel te gemakkelijk af. Inderdaad was er bij Financiën sprake van <niet willen> . Bos had geen zin om de ALT-A rommelhypotheken (in eerste instantie) over te nemen. Want dat zou het Bestuur van ING uit de wind houden en de belastingbetaler opzadelen met een aanzienlijk risico. Naar mijn mening een 100% terechte keuze.

Wat betreft de andere onderzochte maatregelen krijgt Bos alle lof toegezwaaid van de Commissie. De verhoging van het depositogarantiestelsel: een verstandige maatregel. De kapitaalverstrekkingsfaciliteit (kapitaalssteun voor ING, Aegon, SNS): proportioneel. De garantieregeling: noodzakelijk. Het taalgebruik bij al deze goede maatregelen staat in schril contrast met de luide kritische toon tijdens de persconferentie.

Ging dan alles goed? Natuurlijk niet, maar dat verwacht ook niemand. Het Ministerie van Financiën heeft in de aanloop naar de crisis te weinig pro-actief opgetreden, terwijl er voldoende signalen waren dat er iets mis aan het gaan was. Nationale belangen prevaleerden en hebben een mogelijk overname van Fortis/ABN AMRO door BNP Paribas tegengehouden. De integratie van Fortis en ABN AMRO is doorgedramd en de onderbouwing rammelt.

De Commissie de Wit schreef een goed rapport, maar heeft een ontstellend slechte persconferentie gegeven. Dat heeft de beeldvorming zeer vervormd. Daarmee heeft de Commissie zichzelf en het financiële stelsel in Nederland een slechte dienst bewezen.

En weer is het Nederlandse bankenlandschap verder verschraald. De laatste kleine bank met een volledig productenpakket voor particulieren en ondernemers, de Friesland Bank, is door het ijs gezakt en teruggekeerd in de moederschoot van Rabo. Ja, teruggekeerd, want in 1962 had de bank geen zin om op te gaan in de Rabo en koos voor zelfstandigheid. Het is geen dag om trots op te zijn. De twee resterende kleine banken met een particulier klantenbestand hebben een niche gekozen en bieden geen alternatief. Van Lanschot richt zich op de rijke Nederlander en BinckBank houdt zich exclusief bezig met effectentransactieverwerking en vermogensbeheer.

De overname was een schoolvoorbeeld van het gesloten bankenwereldje. Toezichthouder DNB had achter de schermen een fusie met zakenbank NIBC verboden, de NMA heeft per direct haar goedkeuring gegeven. Straks de DNB, maar eerst even de NMA. Er is onderzoek gedaan naar de effecten voor de concurrentie en er zijn geen nadelen voor de consument. Je meent het. De NMA gelooft Rabo-baas Moerland op zijn woord (zie hier; op 5:00) dat er nog voldoende mogelijkheden voor de consument overblijven. Ze hebben zeker met Boele Staal gesproken die ze voorhield dat er tientallen banken bij de Nederlandse Vereniging van Banken zijn aangesloten. Ik citeer liever Knot van DNB die schrijft dat er bij de grote 4 banken (zeg maar 3,1 want SNS is een dreumes) 95% van al het spaargeld en hypotheken uitstaat, hoezo concurrentie? De NMA is op bankengebied een lachertje.

En dan toezichthouder DNB. Ik heb toch nooit iets negatief gehoord over het ‘verdienmodelmodel’ (dat is het nieuwe modewoord aan het Frederiksplein). Toch kon iedereen met het Praktijkexamen Boekhouden op zak, zien dat de Friesland Bank ergens rond 2000 was veranderend van een bank in een participatiemaatschappij. De bank wilde meedoen in het ‘lucratieve’ zakenbankieren en nam vele participaties in industriële bedrijven. Daarnaast moest en zou de bank met friese roots coûte que coûte de regionale grenzen over en naam een groot belang in Van Lanschot. Beide ‘strategische herpositioneringen’ zijn de bank fataal geworden. De bank heeft op haar financiële participaties sinds 2006 elk jaar tientallen miljoenen moeten afschrijven (in 2008: 100 mio, in 2010: 79 mio). De nieuwe ‘Basel-III’ regels kwamen daar nog eens bovenop, want de Friesland Bank heeft geen normale aandeelhouders waar extra eigen vermogen opgehaald kan worden.

Maar DNB vond het allemaal prima, net als de betaalde prijs, 110 miljoen terwijl het zichtbare eigen vermogen circa 750 miljoen bedraagt. Zelfs als het verlies in 2011 een ‘monsterverlies (volgens het FD) van 150 miljoen zou zijn, dan nog krijgt Rabo de bank wel heel goedkoop. Ja, dat is het mooie van het coöperatieve model. De Friesland bank is namelijk pas in 1995 een N.V. geworden. De leden van de coöperatie werden ondergebracht in de Vereniging Friesland bank (de enige aandeelhouder). En kijk nou eens, 1 april 2011, werd de vereniging een stichting, waardoor invloed van oorspronkelijke leden verder op afstand komt te staan. Dat is geen toevalsdatum. Friesland Bank zag de bui hangen. Het is over met de onafhankelijkheid. Rabo en Friesland Bank, het zijn echte vrienden onder elkaar.  Vroegere bestuursvoorzitters Cramer en Klaasman kwamen van de Rabo, die zo vriendelijk is de 110 miljoen te storten in een nieuwe stichting, Fryslan Boppe, die het mogen gebruiken voor “leuke dingen voor de provincie”.

Friesland Bank had er ook voor kunnen kiezen ‘klein’ te blijven als regionale bank. De traditionele inkomstenbronnen van de bank, rente en provisie, zouden elk jaar een positief resultaat opgeleverd hebben. En de bank was in staat zich te financieren met ‘Kelder-spaargeld’, een prestatie van formaat. Maar banken en ‘klein blijven’, dat is een lastige combinatie. Wolle is lykwols net kinne*

*willen is toch niet kunnen

Nederland is een van de rijkste landen ter wereld, maar is bevangen door angst en weigert structurele veranderingen door te voeren. Nee, liever gaan we verder met het oppotten, richten we de blik nog meer naar binnen, willen we nog meer bescherming door ‘vadertje staat’, willen we risico’s verbannen. We zijn echt de weg kwijt. De angst om het zuurverdiende geld kwijt te raken is zó groot, dat we als het bekende konijn met ogen zo groot als schoteltjes bevroren in de koplampen van een aanstormende auto kijken. Rijkdom is dus toch iets anders dan welvaart.

Is Nederland oppotland overdreven? Dacht het niet. Vorige week heeft De Nederlandsche Bank haar kwartaalrapportage over het bezit van Nederlandse huishoudens weer gepubliceerd. En we zijn wéér rijker geworden: Eind 2010 1.432 miljard, eind 2011  1.559 miljard (dat is een stijging van 127 miljard). Natuurlijk, dat is bruto-bezit. U bent bang gemaakt door politici en de media over de ‘enorme hypotheekschulden’, dus ook even de netto-bezitcijfers:  eind 2010  778 miljard, eind 2011  893 miljard (dat is een stijging van 115 miljard). Ons huizenbezit is voor het gemak even op nul euro gewaardeerd, dus de prijzen kunnen nog wel even zakken. En ik weet het: het zegt niets over individuele gevallen. Overigens, toen DNB iets preciezer ging rekenen, bleek dat Nederlandse bedrijven ook nog eens 70 miljard meer bezit te hebben in het buitenland.

En we worden bang gemaakt. Gevolg: het consumentenvertrouwen daalt en daalt. De Friesland Bank wist het 26 januari 2012 zeker: spaarrekeningen worden geplunderd, armoe is terug in Nederland. En mevrouw Hamer (PVDA) was er als de kippen bij in het ‘vragenuurtje’ met kamervragen (kosten: 2.400 euro). De realiteit is, dat in het 4e kwartaal de spaarrekeningen met 2 miljard aandikten en de consumptieve schulden gelijk bleven.

Redding zoeken we bij ‘de overheid’. We vinden het volkomen normaal dat de overheid ons spaargeld voor een premie van nul komma nul verzekert. En komen banken in de problemen, dan moet de overheid ze maar redden. En banken hebben blijkbaar ook een kredietplicht. Zo niet, dan moeten ze door de overheid worden gedwongen. En hoewel pensioen een 100% private zaak is (uitgesteld loon), wordt van de overheid gevraagd ervoor te zorgen dat ‘ons pensioen’ intact blijft, zo nodig door in te grijpen bij de fondsen. Natuurlijk zonder langer te gaan werken.

We maken de consument wijs dat risico ‘wegverzekerd’ kan worden. Nederland is een goede voedingsbodem. We staan bekend als het meest oververzekerde land ter wereld. Banken risicovol? Splits ze dan maar in risicoloos deel en risicovol deel, ook al blijkt uit onderzoek van crisissen dat die zich vooral voordoen bij zogenaamde risicoloze retailproducten als hypotheken. En zorg vooral voor ingewikkelde regelgeving of een installeer een commissie. Helaas politiek, risicoloos bankieren bestaat niet, zelfs niet achter de Hollandsche Waterlinie van sommige politieke partijen. De Consumentenbond is zelfs van mening dat klanten altijd een financieel adviseur (ha,ha) moeten inschakelen bij aankoop van een ‘complex product.

De rijke particuliere sector heeft geen zin om te bezuinigen. Ondertussen loopt het huishoudboekje van de overheid uit het lood. We moeten in 2013 toch echt 10 tot 15 miljard terug. Niet echt dramatisch, maar toch hebben we er geen zin in. Ondertussen wel vragen, nee eisen, dat de overheid steeds meer taken en risico’s van de burger overneemt. En de hypotheekgevers moeten vooral een fiscale greep in de ruif blijven doen. De overheid die weet wat goed voor je is en steeds groter beslag op BBP legt. Ik zou de waarschuwing van DNB-Knot en PIMCO (groot!) niet negeren. Met de markten valt niet te spotten. Onze kredietwaardigheid staat wel degelijk op het spel. Een verlaging naar AA kan ons veel geld kosten en dan gaan we van oppotten naar interen.